آیا مهریه پس از جدایی در انتاریو قابل اجراست؟

اغلب، بله. دادگاه‌های انتاریو با مهریه مانند هر قرارداد ازدواج (marriage contract) دیگری رفتار می‌کنند: اگر مهریه کتبی باشد، به امضای هر دو همسر رسیده باشد و شاهد داشته باشد، دادگاه می‌تواند دستور پرداخت مبلغ تعهدشده را بدهد. نیمه‌ی دوم پاسخ هم به همان اندازه مهم است: دادگاه تجدیدنظر انتاریو (Court of Appeal for Ontario) رأی داده است که مهریه، مگر آن که در خود مهریه طور دیگری آمده باشد، مانند هر بدهی دیگری میان همسران در محاسبه‌ی دارایی خالص خانوادگی (net family property) برای تقسیم برابر ارزش اموال (equalization) به حساب می‌آید.

مهریه یکی از انواع قرارداد خانوادگی (domestic contract) است. صفحه‌ی ما درباره‌ی قراردادهای خانوادگی در انتاریو به‌طور کلی به قرارداد ازدواج، قرارداد هم‌خانگی (cohabitation agreement) و توافق‌نامه‌ی جدایی (separation agreement) می‌پردازد؛ این صفحه فقط درباره‌ی مهریه است، از جمله مهریه‌ای که در ایران امضا شده است. این صفحه یکی از راهنماهای ما برای خانواده‌های فارسی‌زبان در تورنتو است، جایی که مهریه اغلب نخستین پرسش پس از جدایی است.

مهریه در یک پرونده‌ی خانوادگی در انتاریو، گام به گام، چگونه مطرح می‌شود؟

در بیشتر موارد، مهریه دعوای جداگانه‌ای نیست. مهریه در همان پرونده‌ی خانوادگی، در کنار طلاق، نفقه و دعوای اموال، مطرح می‌شود و ارقام مربوط به اموال را تغییر می‌دهد.

بیشتر اشتباه‌ها در صورت‌وضعیت مالی رخ می‌دهد. راهنمای ما درباره‌ی این که کدام صورت‌وضعیت مالی را باید ارائه کنید و چه مدارکی را پیوست آن کنید (به انگلیسی) فرم‌ها را توضیح می‌دهد. در پرونده‌ی بخشی نیز دادگاه تجدیدنظر یادآوری کرد که در صورت‌وضعیت مالی زن، مهریه هم‌زمان در دو جا آمده بود.

دادگاه انتاریو مهریه را با چه معیاری می‌سنجد؟

قانون حقوق خانواده به کسانی که ازدواج کرده‌اند یا در آستانه‌ی ازدواج هستند اجازه می‌دهد درباره‌ی اموال، نفقه «و هر موضوع دیگری در سامان دادن به امور خود» قرارداد ازدواج ببندند (ماده‌ی ۵۲). سپس سه قاعده تعیین می‌کند که آیا مهریه در انتاریو اعتبار دارد یا نه:

• شکل قرارداد. قرارداد خانوادگی قابل اجرا نیست، مگر آن که کتبی باشد، به امضای طرفین رسیده باشد و شاهد داشته باشد (ماده‌ی ۵۵(۱)).
• قراردادهایی که در خارج از کشور بسته شده‌اند. قراردادی که تابع قانون کشور دیگری است بر اساس همان قانون سنجیده می‌شود، اما اگر به شیوه‌ای بسته شده باشد که با قواعد خود انتاریو سازگار است، در انتاریو نیز معتبر است (ماده‌ی ۵۸). شرطی در قرارداد ازدواج درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری (decision-making responsibility) یا زمان والدین (parenting time) هرگز در انتاریو قابل اجرا نیست.
• مذهب مانع نیست. دادگاه تجدیدنظر، به پیروی از رأی دیوان عالی کانادا (Supreme Court of Canada) در پرونده‌ی بروکر علیه مارکوویتز (Bruker v. Marcovitz)، تأیید کرده است که توافقی که جنبه‌ی مذهبی دارد، اگر شرایط یک قرارداد مدنی را داشته باشد، قابل اجراست. دادگاه فقط بخش‌هایی را اجرا می‌کند که به‌عنوان یک قرارداد خانوادگی مدنی کارکرد دارند.

دادگاه هر مهریه را بر پایه‌ی متن خود آن، به‌صورت یک کل و با توجه به شرایط زمان امضا، تفسیر می‌کند. شواهدی درباره‌ی معنایی که مهریه از نظر مذهبی یا فرهنگی برای زن و شوهر داشته است، می‌تواند در این تفسیر مؤثر باشد، اما جای متن را نمی‌گیرد.

دادگاه تجدیدنظر در پرونده‌ی بخشی علیه حسین‌زاده چه تصمیمی گرفت؟

این زن و شوهر در سال ۱۹۹۵ در ایران ازدواج کردند. طبق مهریه، شوهر باید هر زمان که زن مطالبه کند ۲۳۰ سکه‌ی طلا به او می‌پرداخت. آن‌ها پس از عروسی به کانادا آمدند و در سال ۲۰۱۳ زن در انتاریو پرونده‌ی خانوادگی تشکیل داد. قاضی دادگاه بدوی (trial judge) به این نتیجه رسید که مهریه طبق ماده‌ی ۵۵(۱) یک قرارداد ازدواج معتبر است، چون کتبی بود، به امضای هر دو رسیده بود و شاهد داشت. او دلیلی هم برای ابطال آن نمی‌دید: شرایط مهریه ساده بود و شوهر آن را درک می‌کرد.

سپس قاضی دادگاه بدوی مهریه را از محاسبه‌ی اموال بیرون گذاشت و آن را جداگانه به مبلغ تقسیم برابر افزود. در سال ۲۰۱۷ دادگاه تجدیدنظر رأی داد که این کار نادرست بوده است. ماده‌ی ۴(۲) قانون به همسران فقط در صورتی اجازه می‌دهد اموالی را از دارایی خالص خانوادگی مستثنا کنند که در یک قرارداد خانوادگی بر این امر توافق کرده باشند، و این مهریه چنین چیزی نمی‌گفت. مهریه‌ای که در ایران و میان کسانی امضا شده بود که انتظار داشتند در ایران زندگی کنند، هیچ مبنایی برای این استنباط نداشت که آنان قانون حقوق خانواده‌ی انتاریو را در نظر داشته‌اند. بنابراین مهریه باید مانند هر تعهد دیگری میان همسران حساب می‌شد: برای شوهر بدهی، و برای زن دارایی. زن همچنان می‌توانست خود مهریه را به‌عنوان یک طلب دریافت کند.

دادگاه این پرونده را با یک پرونده‌ی پیشین، یعنی پرونده‌ی خانیس علیه نور محمد (Khanis v. Noor Mohamed)، مقایسه کرد. در مهریه‌ی آن پرونده آمده بود که این پرداخت «علاوه بر تعهدات شوهر طبق قوانین کشور، بدون لطمه به آن‌ها و نه جایگزین آن‌ها» است. این عبارت، به‌طور ضمنی و ناگزیر، مهریه را از دارایی خالص خانوادگی بیرون می‌گذاشت. تفاوت میان نتیجه‌ی این دو پرونده به همان کلماتی برمی‌گشت که روی کاغذ نوشته شده بود.

دو استدلال دیگر در پرونده‌ی بخشی هم دانستنی است. شوهر می‌گفت سکه‌ها فقط در صورتی قابل پرداخت است که او یکی از شرایط رفتاری فهرست‌شده در بند دوم مهریه را نقض کرده باشد. دادگاه‌ها این را نپذیرفتند: دو بند جداگانه امضا شده بود و بند دوم به وکالت زن برای درخواست طلاق مربوط می‌شد، پس پرداخت مهریه تعهدی عندالمطالبه بود. زن نیز به نوبه‌ی خود استدلال کرد که مهریه مانند جهیزیه (dowry) است و باید بیرون از محاسبه بماند. دادگاه تجدیدنظر پاسخ داد که جهیزیه‌ای که از سوی شوهر داده شود نیز در محاسبه منظور می‌شود، چون فقط هدیه‌هایی که پس از ازدواج از اشخاص ثالث دریافت شده‌اند مستثنا هستند (قانون حقوق خانواده، بند ۱ ماده‌ی ۴(۲)).

آیا می‌توان مهریه را ابطال کرد؟

بله، به همان دلایلی که هر قرارداد خانوادگی دیگری را می‌توان ابطال کرد. طبق ماده‌ی ۵۶(۴)، دادگاه می‌تواند یک قرارداد یا بخشی از آن را ابطال کند: اگر یکی از طرفین دارایی‌ها، بدهی‌ها یا سایر تعهدات مالی قابل توجهی را که در زمان امضا وجود داشته افشا نکرده باشد، اگر یکی از طرفین ماهیت یا پیامدهای قرارداد را درک نکرده باشد، یا به دلایل دیگری که در حقوق قراردادها پذیرفته شده است. ماده‌ی ۵۸ این اختیارات را در انتاریو حتی زمانی که قرارداد تابع قانون خارجی است جاری می‌کند، و ماده‌ی ۵۶(۷) می‌گوید این اختیارات با وجود هر توافق خلافی اعمال می‌شود.

قاعده‌ی جداگانه‌ای از افراد در برابر فشار در موضوع طلاق مذهبی حمایت می‌کند. دادگاه می‌تواند تمام یا بخشی از یک توافق‌نامه‌ی جدایی یا مصالحه (settlement) را ابطال کند، اگر برداشتن مانع ازدواج مجدد همسر دیگر در چارچوب آیین او بخشی از این معامله بوده باشد (ماده‌ی ۵۶(۵)). اگر از شما خواسته‌اند در ازای همکاری در طلاق مذهبی از مهریه بگذرید، پیش از امضای هر چیزی، صفحه‌ی رابطه‌ی طلاق مذهبی با طلاق در انتاریو را بخوانید. اگر ترجیح می‌دهید یک شخص بی‌طرف درباره‌ی اختلاف بر سر مهریه تصمیم بگیرد، ابتدا قواعد داوری خانوادگی (family arbitration) در انتاریو (به انگلیسی) را بخوانید، چون تصمیمی که بر پایه‌ی قوانین مذهبی گرفته شود هیچ اثر حقوقی ندارد.

ارزش مهریه‌ای که به سکه‌ی طلاست چگونه تعیین می‌شود؟

در پرونده‌ی بخشی، دادگاه برای سکه‌ها ارزشی به دلار تعیین کرد و همان رقم را در محاسبه به کار برد. طبق قانون حقوق خانواده، ارزش‌ها برای تقسیم برابر بر اساس پایان ساعت کاری در تاریخ ارزش‌گذاری محاسبه می‌شوند، که معمولاً همان تاریخ جدایی است (ماده‌ی ۴). هر یک از همسران باید هر کسر یا استثنایی را که ادعا می‌کند ثابت کند (ماده‌ی ۴(۳))، پس کسی که به ارزش خاصی برای سکه‌ها استناد می‌کند باید آماده باشد آن را با مدرک نشان دهد.

اگر ازدواج، مهریه یا اموال در ایران بوده باشد چه؟

محل وقوع ازدواج مانع رسیدگی دادگاه انتاریو به پرونده نمی‌شود، اما در این صورت قواعد دیگری اهمیت پیدا می‌کنند: این که آیا می‌توانید اینجا طلاق بگیرید، طلاق خارجی چگونه شناسایی (recognition) می‌شود، و قانون کدام کشور بر حقوق شما نسبت به اموال حاکم است. صفحه‌ی ازدواج در ایران، طلاق در انتاریو را ببینید. برای زمین، پس‌انداز یا کسب‌وکار در ایران، صفحه‌ی آیا اموال در ایران در انتاریو به حساب می‌آید را بخوانید. در خود پرونده‌ی بخشی، املاک در ایران بخشی از محاسبه‌ی تقسیم برابر بود.

چه عواملی پاسخ را تغییر می‌دهد؟

• متن دقیق مهریه. اموال فقط در صورتی از دارایی خالص خانوادگی بیرون گذاشته می‌شود که همسران در یک قرارداد خانوادگی بر آن توافق کرده باشند (قانون حقوق خانواده، بند ۶ ماده‌ی ۴(۲)). عبارتی مانند آنچه در پرونده‌ی خانیس آمده بود می‌تواند چنین اثری داشته باشد؛ سکوت، مانند پرونده‌ی بخشی، نمی‌تواند.
• شکل قرارداد. مهریه‌ای که هرگز نوشته نشده، یا به امضای هر دو همسر نرسیده و شاهد نداشته است، به‌عنوان قرارداد خانوادگی قابل اجرا نیست (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۵(۱)).
• افشای اطلاعات و درک قرارداد در زمان امضا. افشا نکردن دارایی‌ها یا بدهی‌های قابل توجه، یا درک نکردن قرارداد، می‌تواند باعث شود دادگاه آن را ابطال کند (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۶(۴)).
• ارتباط بندها با یکدیگر. در پرونده‌ی بخشی، بند پرداختی که جدا از فهرست شرایط امضا شده بود، تعهدی عندالمطالبه تفسیر شد؛ مهریه‌ای که به شکل دیگری نوشته شده باشد ممکن است تفسیر دیگری داشته باشد.
• توافق‌های بعدی. مصالحه‌ای که در آن مهریه با همکاری در طلاق مذهبی معاوضه شده باشد، قابل ابطال است (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۶(۵)).
• زمان. دعوای تقسیم برابر باید در مهلت‌های ماده‌ی ۷(۳) قانون حقوق خانواده طرح شود؛ صفحه‌ی مهلت‌های یک پرونده‌ی خانوادگی در انتاریو (به انگلیسی) را ببینید.

یک مثال

برای مثال، زن و شوهری را در نظر بگیرید که در تهران ازدواج کرده‌اند و مهریه‌ای از سکه‌ی طلا در عقدنامه‌شان نوشته شده است. آن‌ها سپس به وان رفته‌اند و سال‌ها بعد از هم جدا شده‌اند. در تاریخ جدایی، ارزش سکه‌ها ۶۰٬۰۰۰ دلار است. بدون در نظر گرفتن مهریه، دارایی خالص خانوادگی شوهر ۳۰۰٬۰۰۰ دلار و دارایی خالص خانوادگی زن ۱۰۰٬۰۰۰ دلار است.

اگر مهریه از هر دو محاسبه بیرون گذاشته و جداگانه افزوده می‌شد، شوهر باید نصف اختلاف ۲۰۰٬۰۰۰ دلاری، یعنی ۱۰۰٬۰۰۰ دلار، به‌علاوه‌ی ۶۰٬۰۰۰ دلار مهریه را می‌پرداخت: روی هم ۱۶۰٬۰۰۰ دلار. اگر مهریه به روشی که پرونده‌ی بخشی لازم می‌داند حساب شود، برای شوهر ۶۰٬۰۰۰ دلار بدهی و برای زن ۶۰٬۰۰۰ دلار دارایی است، پس ارقام به ۲۴۰٬۰۰۰ دلار و ۱۶۰٬۰۰۰ دلار تغییر می‌کنند. شوهر باید نصف اختلاف ۸۰٬۰۰۰ دلاری، یعنی ۴۰٬۰۰۰ دلار، به‌علاوه‌ی ۶۰٬۰۰۰ دلار مهریه را بپردازد: روی هم ۱۰۰٬۰۰۰ دلار. چون این خانواده در منطقه‌ی یورک زندگی می‌کند، به پرونده در نیومارکت رسیدگی می‌شود، همان‌طور که در صفحه‌ی نحوه‌ی رسیدگی به پرونده‌های خانوادگی در منطقه‌ی یورک (به انگلیسی) توضیح داده شده است. این ارقام ساختگی‌اند و فقط برای نشان دادن شیوه‌ی محاسبه آمده‌اند؛ پیش‌بینی‌ای برای هیچ خانواده‌ای نیستند.

مردم درباره‌ی مهریه چه اشتباه‌هایی می‌کنند؟

1. این تصور که مهریه جدا از تقسیم برابر و افزون بر آن پرداخت می‌شود. مهریه درون محاسبه حساب می‌شود، مگر آن که در خود مهریه طور دیگری آمده باشد.
2. گم کردن سند اصلی یا تکیه بر آنچه خانواده از وعده‌ی داده‌شده به یاد دارد. بدون سندی کتبی، امضاشده و دارای شاهد، مهریه به‌عنوان قرارداد خانوادگی قابل اجرا نیست.
3. دو بار آوردن مهریه، یا نیاوردن آن، در صورت‌وضعیت مالی.
4. گذشتن از مهریه در ازای طلاق مذهبی بدون مشاوره‌ی حقوقی.
5. درخواست از یک مرجع مذهبی برای صدور رأی درباره‌ی مهریه و انتظار این که دادگاه آن رأی را اجرا کند.
6. تأخیر بیش از حد در طرح دعوای اموال.

این هفته چه کنید

1. عقدنامه یا هر سند دیگری را که مهریه در آن ثبت شده است پیدا کنید و ترجمه‌ی رسمی انگلیسی آن را سفارش دهید. راهنمای دادگاه‌های انتاریو برای سند ازدواج خارجی که به انگلیسی نیست، چنین ترجمه‌ای را لازم می‌داند.
2. یادداشت کنید چه کسانی آن را امضا کرده‌اند و چه کسانی شاهد بوده‌اند، و هر مدرکی را که امضاها و شاهدان را نشان می‌دهد نگه دارید.
3. هر توافق بعدی درباره‌ی مهریه را جمع‌آوری کنید، از جمله هر قولی که در جریان طلاق مذهبی داده شده است.
4. مدارکی درباره‌ی ارزش سکه‌ها یا هر مال دیگری که تعهد شده است، به تاریخ جدایی، گردآوری کنید.
5. تهیه‌ی صورت‌وضعیت مالی و مدارک دعوای اموال را آغاز کنید؛ طبق ماده‌ی ۷(۳) قانون حقوق خانواده، دعوای تقسیم برابر مهلت‌های سخت‌گیرانه‌ای دارد.

پرسش‌های متداول

اگر زن درخواست طلاق داده باشد، آیا مهریه همچنان باید پرداخت شود؟

این به متن خود مهریه بستگی دارد. در پرونده‌ی بخشی شوهر استدلال کرد که پرداخت به رفتار او بستگی دارد، اما دادگاه‌ها بند پرداخت را تعهدی جداگانه دانستند که با درخواست زن قابل پرداخت بود.

اگر بیرون از انتاریو ازدواج کرده باشیم، آیا مهریه قابل اجراست؟

بله، اگر طبق قانونی که بر آن حاکم است معتبر باشد یا به شیوه‌ای بسته شده باشد که با قواعد خود انتاریو سازگار است (قانون حقوق خانواده، ماده‌ی ۵۸). اختیار انتاریو برای ابطال قرارداد درباره‌ی قراردادی که در خارج از کشور بسته شده نیز همچنان جاری است.

آیا مهریه می‌تواند تعیین کند که فرزندان پیش چه کسی بمانند؟

خیر. شرطی در قرارداد ازدواج درباره‌ی مسئولیت تصمیم‌گیری یا زمان والدین در انتاریو قابل اجرا نیست (قانون حقوق خانواده، بند (c) ماده‌ی ۵۸). تصمیم درباره‌ی فرزندان همیشه بر پایه‌ی منافع عالیه‌ی کودک (best interests of the child) گرفته می‌شود.

آیا پس از جدایی می‌توانیم مهریه را تغییر دهیم یا لغو کنیم؟

همسران می‌توانند قرارداد خانوادگی تازه‌ای، مانند توافق‌نامه‌ی جدایی، ببندند که تکلیف مهریه را روشن کند. این قرارداد نیز باید کتبی، امضاشده و دارای شاهد باشد، و هر یک از همسران باید مشاوره‌ی حقوقی مستقل بگیرد.

آیا مهریه همان جهیزیه است؟

از نظر قانون انتاریو، خیر. دادگاه تجدیدنظر یادآوری کرد که جهیزیه‌ای که از سوی شوهر داده شود نیز در دارایی خالص خانوادگی حساب می‌شود، چون فقط هدیه‌هایی که پس از ازدواج از اشخاص ثالث دریافت شده‌اند مستثنا هستند.

آیا دادگاه انتاریو حکم طلاق مذهبی را صادر می‌کند؟

خیر. دادگاه فقط طلاق مدنی را صادر می‌کند، اما قانون طلاق کانادا (Divorce Act) برای همسری که از برداشتن مانع ازدواج مجدد مذهبی خودداری می‌کند، روشی پیش‌بینی کرده است. راهنمای طلاق مذهبی را که پیوند آن در بالا آمد ببینید.

پرسش‌های مرتبط

اگر ازدواج در ایران ثبت شده است، صفحه‌ی نحوه‌ی گرفتن گواهی طلاق در انتاریو (به انگلیسی) را هم بخوانید؛ بسیاری از افراد برای ثبت در ایران به این گواهی نیاز دارند.

سورنا سربازوطن وکیلی فارسی‌زبان است و می‌توانید درباره‌ی مهریه و پرونده‌ی خانوادگی‌تان به فارسی، انگلیسی یا فرانسه با او گفت‌وگو کنید. با شماره‌ی +1 (416) 628-2041 تماس بگیرید یا از طریق صفحه‌ی تماس با ما در ارتباط باشید.